Kemalizam: ideologija stvaranja moderne Turske: intervju sa Dušanom Čorbićem

Pomen Turske u domaćoj i regionalnoj stručnoj javnosti najčešće se svodi na poteze njenog neprikosnovenog lidera Redžepa Tajipa Erdogana, geopolitičko pozicioniranje Ankare u turbulentnim međunarodnim prilikama ili generalno, na spoljnu politiku Turske prema Bliskom istoku i Balkanu. Iza svakodnevnih događaja, međutim, odvija se višeslojan i intenzivan idejni i ideološki sukob oko toga koji su temelji moderne Turske i u kom pravcu se oni danas razvijaju i (pre)oblikuju. Celovito razumevanje unutrašnje dinamike, a samim tim i spoljne politike Turske, nije moguće bez poznavanja kemalizma — ideologije koja je stvorila modernu tursku državu, dubinski oblikovala njen politički sistem i institucije i razvila osobenu političku kulturu i odnos prema naciji, religiji i modernizaciji.

Među mlađim istraživačima u Srbiji koji se sistematski bave turskim studijama izdvaja se dr Dušan Čorbić, naučni saradnik Instituta za političke studije u Beogradu. Osnovne, master i doktorske studije Čorbić je završio na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Beogradu. Njegova istraživačka interesovanja obuhvataju istoriju političkih ideja, komparativnu politiku i studije nacionalizma, dok značajan deo njegovog dosadašnjeg rada čine istraživanja moderne Turske, Republikanske narodne partije, turskog nacionalizma, civilno-vojnih odnosa i osmanskog nasleđa na Balkanu.

Njegova nova knjiga „Kemalizam: ideologija stvaranja moderne Turske”, nastala na osnovu njegove nedavno odbranjene doktorske disertacije, prati uticaj kemalizma na nastanak i razvoj političkog sistema Republike Turske. Kemalizam se u knjizi ne posmatra samo kao istorijsko nasleđe Ataturkove epohe, već kao promenljiv ideološki okvir koji je tokom jednog stoleća oblikovao odnose između države i društva, sekularizma i religije, demokratije i političkog starateljstva, vojnih i civilnih vlasti. Štampano izdanje knjige Dušana Čorbića moguće je obezbediti na Institutu za političke studije, u ulici Kralja Milana 16, ulaz Dobriwska 11 (IV sprat), a čitaocima je dostupno i pdf izdanje,

Danas sa Dušanom Čorbićem razgovaramo o njegovom intelektualnom putu i motivima za proučavanje Turske, nastanku i protivrečnostima kemalizma, ograničenjima procesa modernizacije sprovedene odozgo, transformaciji turskog nacionalizma, usponu političkog islama i ideološkim sukobima koji bi mogli odrediti budućnost Turske.

Kada se pojavilo Vaše interesovanje za Tursku i kada je ono dobilo naučnoistraživačko usmerenje? Rođeni ste i odrasli na prostoru koji je vekovima bio izložen snažnom osmanskom uticaju. U kojoj meri je pripadnost balkanskom i postosmanskom prostoru oblikovala Vaš odnos prema Turskoj i pitanja koja joj kao istraživač postavljate?
To je svakako uticalo na moja interesovanja i kasnije istraživačke afinitete. Savremena Turska mi je bila posebno intrigantna zbog kemalističkih postulata na kojima je zasnovana, kao i zbog uloge armije u političkom životu. Naime, preloman trenutak koji me je podstakao da se dublje pozabavim ovom temom bio je upravo neuspeli pokušaj puča 2016. godine.

Šta Tursku, u poređenju sa drugim postimperijalnim državama, čini posebno pogodnim slučajem za proučavanje odnosa između ideologije, izgradnje države i oblikovanja političkog identiteta?
Rekao bih da je to upravo kemalizam koji, u suštini, spaja navedeno. Dakle, reč je o ideologiji usredsređenoj na izgradnju i razvoj turske države i nacije.

Zbog čega ste, među brojnim temama savremene turske političke istorije, izabrali upravo kemalizam? Šta Vam je u početku izgledalo najintrigantnije: Ataturkova ličnost, radikalnost reformi, izgradnja nove države ili dugotrajnost kemalističkog nasleđa?
Sve to treba posmatrati zajedno. Adekvatno razumevanje kemalističkog projekta iziskuje uvid ne samo u ličnost Kemala Ataturka već i drugih prvaka kemalističke revolucije, ali i njihovih prethodnika unutar mladoturskog pokreta, čije su ideje u velikoj meri uticale na kasnije reformske procese, izgradnju države i shvatanje nacije.

Sa kojom ste početnom predstavom o kemalizmu ušli u istraživanje i u kojoj meri su rezultati istraživanja tu predstavu promenili? Da li Vas je istraživanje navelo da revidirate neki raniji sud o modernizaciji, sekularizmu ili demokratizaciji Turske?
Kada sam počinjao da se bavim ovom temom, imao sam utisak da kemalizam predstavlja raskid sa osmanskom prošlošću, potpuni diskontinuitet. Međutim, kao što sam prethodno naveo, uticaj mladoturskih ideja na kemaliste bio je ogroman. U tom kontekstu često se izdvaja Zija Gekalp (Ziya Gökalp), ali ne treba zaboraviti ni ostale intelektualce iz tog kruga, poput Abdulaha Dževdeta (Abdullah Cevdet), Nurija Ilerija (Celal Nuri İleri) i Jusufa Akčure (Yusuf Akçura). U svojoj tezi, odnosno knjizi, pozivao sam se na autore koji govore o tom kontinuitetu. Posebno su ilustrativne reči poznatog kemalističkog političara i diplomate Hamdulaha Suphija Tenriovera (Hamdullah Suphi Tanrıöver) da „poslednje reforme, koje je pokušao i ostvario Kamal Ataturk, bile bi apsolutno nemoguće da druge reforme, isto tako važne i smele, nisu bile projektovane i odavno ostvarene od reformatora koji su Kemalu prethodili. Borba između novog i starog ispunjava dva poslednja veka otomanske imperije. Put koji je pređen da bi se došlo do kemalizma dug je i pokriven leševima bezbroj hiljada mučenika.” Zanimljivosti radi, ovaj citat je preuzet iz predgovora koji je Tanriover napisao za knjigu „Kamal Ataturk – tvorac nove Turske” (u izdanju beogradske Planete iz 1939. godine) jugoslovenskog diplomate Zorana Sv. Tomića, koji je u međuratnom periodu službovao u Turskoj.

Koje je bilo centralno istraživačko pitanje knjige i kakav ste uzročni mehanizam nastojali da utvrdite?
Glavno istraživačko pitanje bilo je da li je sa uvođenjem višestranačja nastavljen razvoj političkog sistema zasnovanog na izvornim principima kemalizma ili je reč o početku njegove redefinicije. Zapravo, nastojao sam da ispitam da li je generalno došlo do odstupanja od kemalističkih principa. I, kako sam u tezi i knjizi naveo, cilj je bio da se u okviru toga ispitaju uspešnost procesa nacionalne konstitucije i sekularizacije, ali i uticaj takve politike na razvoj demokratije u zemlji.

Koji teorijski pristup se pokazao najkorisnijim za objašnjenje dugotrajnosti kemalizma?
U vezi sa prethodno navedenim kontinuitetom između kemalističkih reformatora i mladoturaka, čini mi se da istorijski institucionalizam predstavlja adekvatno polazište u objašnjavanju, odnosno shvatanju savremenog turskog iskustva. Dakle, u knjizi sam polazio od toga da je savremena turska istorija sastavljena od kritičnih tačaka koje su preusmeravale dalji razvoj. U tom kontekstu možemo posmatrati i kemalističko osvajanje vlasti. Ipak, daleko od toga da je to preusmeravanje istorijskih tokova bilo imuno na već pređeni put, odnosno osmansko nasleđe.

Da li knjigu vidite kao završetak jednog istraživanja ili kao početak dugoročnijeg proučavanja političkih ideja i ideoloških promena u Turskoj?
Istraživanje kemalizma deo je šireg interesovanja za modernizatorske ideje i pokrete širom sveta. Nastaviću da pratim nova izdanja na ovu temu, ali ću nastojati da u narednom periodu proširim svoja istraživačka polja.

Foto: Kemalizam: ideologija stvaranja moderne Turske

Nastanak, priroda i protivrečnosti kemalizma

Kako biste u najsažetijem obliku definisali kemalizam i koje elemente smatrate neophodnim da bi se neka politička pozicija mogla nazvati kemalističkom?
Rečima poznatog turskog istoričara Ismeta Giritlija (İsmet Giritli), kemalizam se može definisati kao „ideologija nacionalne modernizacije”. Dodao bih da je to platforma na kojoj se temelji celokupan društveno-politički razvoj. Samim tim, u knjizi sam evoluciju političkog sistema posmatrao u korelaciji sa reinterpretacijom kemalističkih principa, koji su zapravo glavni elementi ove ideologije. Ipak, vremenom će se, po svom društveno-političkom značaju, od prvobitnih šest principa izdvojiti nacionalizam i sekularizam.

Da li je kemalizam ideologija, državna doktrina, model modernizacije ili kombinacija ovih elemenata?
Moglo bi se reći da je kemalizam hibridna, odnosno, kako Metin Heper navodi, „meka” ideologija koja svoje koncepte pozajmljuje od drugih ideoloških sistema. Ipak, ono što je čini karakterističnom jeste usredsređenost na konkretan, turski slučaj. Dakle, za razliku od velikih ideoloških sistema poput socijalizma i liberalizma, kemalizmu nedostaje univerzalnost. Upravo zato Sinan Džidi (Sinan Ciddi) smatra da se kemalizam ne može smatrati kodifikovanom ideologijom.

Da li „šest strela” čine zaokružen i unutrašnje koherentan ideološki sistem ili skup principa među kojima postoje trajne napetosti?
Autori poput Cirhera (Erik Jan Zürcher) ističu upravo nekoherentnost kao bitnu karakteristiku kemalizma. To znači da kemalizam nije zaokružen u pogledu jasne definicije svojih koncepata, usled čega Cirher i govori o „skupu nedovoljno razvijenih stavova” u svojoj poznatoj Istoriji savremene Turske (Erik Jan Zürcher, Turkey: A Modern History, London and New York: I. B. Tauris, 2004). U tom kontekstu treba imati u vidu i prethodno navedeno viđenje Sinana Džidija. Kada je reč o samim principima, kemalistički ideolozi nastojali su da ih uvežu u teorijski smislenu celinu, međutim, njihova primena izazivala je brojne probleme u praksi, a to je najuočljivije na primeru sekularizma. Glavnu napetost je, otuda, stvarala realnost sa kojom su se kemalisti suočavali na terenu.

Koji od šest principa smatrate nosećim, a koji je tokom vremena bio najpodložniji različitim tumačenjima?
Nacionalizam i sekularizam vrlo brzo su se izdvojili kao temeljni principi koji su, uostalom, i uticali na dinamiku političkog života u Turskoj 20. veka. Takođe, ovi principi su konstantno reinterpretirani u skladu sa izmenjenim trendovima u turskom društvu. Čini mi se da se shvatanje ovih principa danas razlikuje od njihovog izvornog značenja. Smatram to delom prirodne evolucije i potrebe da se prizna značaj islamsko-osmanskog nasleđa kao temeljnog elementa u procesu nacionalne konstitucije. Potreba za reinterpretacijom ovih principa u cilju veće vidljivosti ovih elemenata bila je izraz nastojanja konzervativnijih krugova da pronađu ravnotežu između svojevrsnog turskog kulturološkog habitusa i želje za daljom modernizacijom.

Koliko je opravdano kemalizam izjednačavati sa pozapadnjačenjem? Gde se završava preuzimanje zapadnih obrazaca, a počinje pokušaj izgradnje posebnog turskog modela modernosti?
Vesternizacija je svakako jedan od delova kemalističkog reformskog projekta, ali to treba shvatati više kao metodu, kao način da se postigne cilj izgradnje prosperitetne države i nacije koja će moći da konkuriše u bitno izmenjenom međunarodnom poretku. Tu je poseban uticaj na kemaliste imao Zija Gokalp. Naime, smatralo se da opstanak i razvoj Turske zahtevaju njenu modernizaciju po zapadnom obrascu. Ipak, zanimljivo je da su kemalisti mnoge reformske mere pravdali pozivajući se zapravo na staru, neretko preislamsku tursku tradiciju. Primera radi, prilikom davanja prava glasa ženama pozivali su se na rodno egalitarno ustrojstvo preislamskih turkijskih plemena. Postoji obilje radova na tu temu.

Disclaimer: Stavovi i pogledi izneti u ovom članku predstavljaju razmišljanja autora i ne predstavljaju nužno stavove Regionalnog foruma za dijalog, njegovih članova, spoljnih saradnika ili donatora. Tekst je objavljen radi podsticanja argumentovane i konstruktivne rasprave o pitanjima od regionalnog, međunarodnog i šireg društvenog značaja.