U Albaniji, gde je nacionalni identitet odneo prednost nad religijskim činiocima, radikalna politika prema Iranu nastavljena je bez obzira na promene vlada. Tokom mandata predsednika Salija Beriše, spoljnopolitički proces Albanije razvijao se oko pragmatičnih politika i nastojanja da se uspostave bliski odnosi sa Izraelom kako bi se kroz njih privukle izraelske investicije. Kao rezultat tih napora, Izrael je 2012. godine otvorio ambasadu u Tirani. Međutim, približavanje dve države nije oslabilo sferu uticaja Irana unutar Albanije. Iransko rukovodstvo nastojalo je da ojača komunikaciju kroz uspostavljanje kanala sa albanskom opozicijom i strategijom povećanja investicija. Pre svega, potrebno je obratiti pažnju i na pozitivne aspekte bilateralnih odnosa između Albanije i Irana.
Od 1995. godine Iran je doneo odluku da u svojoj ambasadi u Tirani imenuje kulturnog atašea. Uz inicijativu iranskog kulturnog atašea, osnivanjem kulturnog centra u Tirani pokušano je oživljavanje odnosa između Albanije i Irana. Međutim, pošto između dve države nisu postojali zvanični sporazumi o razvoju kulturne saradnje, Kulturni centar Sadi Širazi u Tirani, kao navodno nezavisna institucija, razvio je izdavačku delatnost u vezi sa persijskim jezikom i književnošću. Među najvažnijim publikacijama Kulturnog centra Sadi Širazi izdvaja se časopis „Perla“ (Biser). Časopis sadrži analitičke tekstove i članke koji razmatraju odnose između Albanije i Irana, kao i kulturno-umetničke tekstove prevedene sa persijskog jezika. U časopisu Perla, koji izlazi od 1994. godine, radove objavljuju članovi intelektualne i akademske elite Albanije, uključujući intelektualce i akademike koji deluju u zemlji.
Časopis Perla
Još jedna institucija iranske vlasti osnovana u Tirani jeste Fondacija za kulturu Kur’ana, koja nastavlja da pruža obrazovanje iz Kur’ana muslimanskoj zajednici u Albaniji. Fondacija je do sada obrazovala 130 hafiza i nastavlja da obrazuje nove. Tokom obrazovnog procesa Fondacija za kulturu Kur’ana nastoji da sarađuje sa domaćim imamima koji deluju u Albaniji. Kroz propagandne aktivnosti uspostavljene nad imamima nastoji da ih stavi pod svoj uticaj i, njihovom instrumentalizacijom, pokuša da stekne legitimitet na sociološkom planu. Kao rezultat obaveštajnih aktivnosti koje iranska vlast sprovodi u balkanskim društvima, kao i informacija koje su prenosili studenti koji su od druge polovine pedesetih godina XX veka dolazili u region radi obrazovanja, Iran je pravilno analizirao percepciju nacionalnog identiteta albanskog društva. Shodno tome, strategiju meke moći u Albaniji Iran konstruše posredstvom pojedinaca koji gaje albanski nacionalni identitet. Fondacija za kulturu Kur’ana nastavlja da deluje u okviru Međunarodnog univerziteta el-Mustafa, koji ima jednu od najvažnijih uloga u procesu izvoza revolucije u skladu sa strategijom meke moći Irana.
Fondacija već približno deset godina objavljuje časopis pod nazivom „Kur’anske nauke“. Ovaj časopis, u kojem objavljuju istaknuti albanski intelektualci, podržava propagandne aktivnosti persijske kulture nad albanskim društvom. Jedan od razloga zbog kojih albanski intelektualci objavljuju u časopisu „Kur’anske nauke“ jeste činjenica da albanska vlada ne pruža očekivanu podršku istraživanjima u oblasti društvenih nauka. Svesno potrebe za takvim podsticajima, iranska vlast putem Fondacije za kulturu Kur’ana obezbeđuje značajne finansijske stimulacije za objavljivanje akademskih i kulturnih radova.
Teheran svoje aktivnosti u Tirani uglavnom planira i realizuje posredstvom univerziteta el-Mustafa. Ženski koledž Sadi, koji je uprava univerziteta otvorila 2001. godine, poseduje izuzetno visok imidž uprkos činjenici da iranske aktivnosti u albanskom društvu nisu naišle na širok društveni odjek. Razlog za to jeste što Iran upravo preko Ženskog koledža Sadi razvija najefikasnije strategije za sociološku integraciju persijske kulture i šiitske ideologije u albanskom društvu. U filozofiji osnivanja škole nalazi se pravilna analiza albanskog nacionalnog identiteta, kao i društvenih vrednosti i normi, dok činjenica da škola putem albanskih nastavnika i profesora u najvećoj meri poštuje moralne vrednosti i principe albanskog društva dodatno povećava vezanost albanskog stanovništva za Ženski koledž Sadi. Istovremeno, činjenica da druge državne škole u zemlji ne uzimaju dovoljno u obzir ove čvrste društvene vrednosti dodatno povećava preferenciju za ovu obrazovnu instituciju.
Međunarodni istraživački centar Rumi, osnovan u Tirani 2012. godine, realizuje sistematičnije i akademski strukturisanije publikacije u odnosu na Fondaciju za kulturu Kur’ana. Kao i prethodne institucije, i ovaj istraživački centar deluje u okviru univerziteta el-Mustafa, koji predstavlja svojevrsno neformalno uporište Irana u Albaniji. Centar je organizovao brojne međunarodne simpozijume, a objavljivanje više od 150 knjiga iz oblasti filozofije, logike i sufizma bio je jedan od faktora jačanja iranskog ekspanzionističkog procesa izvoza revolucije. Časopis „Metafizika i moral“, koji predstavlja zvanični izdavački organ centra, ubraja se među najuglednije institucije u Albaniji koje objavljuju radove iz oblasti islamske filozofije i sufizma. Nastavljajući izdavačku delatnost kroz saradnju sa istaknutim akademicima i intelektualcima koji ne pronalaze potrebnu podršku od albanske vlade, centar dodatno povećava uticaj publikacija koje sadrže nekritičku propagandu persijske kulture.
Među drugim važnim društvenim grupama na koje se iranska vlast usmerava unutar albanskog društva nalaze se Bektaši. Nakon 1826. godine, usled centralističkih i modernističkih transformacija, značaj Bektaša u političkom i sociološkom životu Albanije postao je izuzetno visok. Posle 1826. godine Bektaši su, u okviru osmanskog sistema mileta i usled centralističkih modernističkih reformi, došle pod uticaj nakšibendijskog reda. Nakon 1925. godine, kada je Republika Turska sprovela sekularnu reorganizaciju države i ukinula sufijske strukture, Bektaši su se u velikoj meri koncentrisali u Albaniji. Nacionalni zavod za statistiku Albanije objavio je 2011. godine da 2,9% stanovništva zemlje pripada bektaškom redu.
Bektaši se, u sociološkom smislu, suočavaju sa različitim poteškoćama u očuvanju svog postojanja usled pritisaka selafističkih grupa i struktura FETÖ-a koje deluju kroz obrazovne institucije u Albaniji. Iranska vlast, s obzirom na činjenicu da su Bektaši posebno izloženi pritiscima vahabijskih grupa unutar zemlje, nastavlja da održava kontakte sa ovom zajednicom. Međutim, različite političke tenzije koje su dovele do prekida diplomatskih odnosa između Albanije i Irana u savremenom periodu oslabili su ekspanzionistički uticaj koji Iran nastoji da ostvari kroz izdavačke i medijske aktivnosti.
Slabljenje diplomatskih odnosa između Albanije i Irana, započeto proterivanjem dvojice iranskih diplomata, koje je kulminiralo nakon sajber napadima koje je Iran izveo protiv Albanije tokom 2021–2022. godine, nesumnjivo je u najvećoj meri povezano sa prisustvom Organizacije mudžahedina iranskog naroda (OMIN), islamističko-marksističke organizacije osnovane 1965. godine protiv režima šaha, koja danas deluje u Albaniji uz podršku Sjedinjenih Američkih Država. Međutim, tokom procesa čistki sprovedenih nakon Iranske islamske revolucije 1979. godine od strane imama Homeinija, organizacija je najpre premeštena u Francusku. Kasnije je Irak unutar svoje teritorije ustupio organizaciji bazu Kamp Ašraf, odakle se ona koristi u aktivnostima usmerenim protiv Irana ili, prema određenim tvrdnjama, u suzbijanju kurdskih pobuna u Iraku uz podršku Sjedinjenih Američkih Država.
Organizacija mudžahedina iranskog naroda koja se naročito od devedesetih godina XX veka nalazi na prostoru Kosova i Albanije predstavlja jedan od najznačajnijih faktora koji ograničavaju iransku ekspanzionističku strategiju izvoza revolucije na Balkanskom poluostrvu. Iako su Sjedinjene Američke Države pre 1990. godine zvanično uvrstile ovu organizaciju na listu terorističkih organizacija, kasnije su je stavile pod formalnu zaštitu. Kao država koja zajedno sa Kosovom funkcioniše kao svojevrsna napredna geopolitička baza Sjedinjenih Američkih Država na Balkanu i koja je 2009. godine pristupila NATO-u, Albanija je bila prinuđena da podrži prisustvo organizacije OMIN na svojoj teritoriji.
Ovakva situacija dovela je do toga da Iran unutar Albanije pribegava nediplomatskim i ilegalnim aktivnostima. Organizacija OMIN kupila je zemljište u blizini Tirane i uspostavila svoju bazu. Nakon podrške Albanije i Sjedinjenih Američkih Država, organizacija je putem onlajn „troll-farm“ struktura pokrenula kampanju i propagandu protiv iranske vlade, što je predstavljalo jedan od ključnih faktora koji su doveli do sajber napada i konačnog prekida diplomatskih odnosa između Albanije i Irana. Međutim, prethodno je privukla pažnju izjava Gent Cakaja, koji je tokom perioda 2019–2020. obavljao funkciju ministra spoljnih poslova Albanije, u kojoj je naveo da su dvojica iranskih diplomata proterana iz zemlje zbog aktivnosti koje nisu bile u skladu sa njihovim statusom niti sa principima Bečke konvencije o diplomatskim odnosima. Naknadno je saopšteno da su pomenute aktivnosti bile povezane sa planiranjem terorističkog napada usmerenog protiv pripadnika organizacije OMIN.
Otprilike tri godine nakon završetka procesa proterivanja, sajber napad pokrenut protiv Albanije — za koji je odgovornost preuzela šiitska grupa pod nazivom „Pravda Otadžbine“, a koji je obrazložen prisustvom Organizacije mudžahedina iranskog naroda (OMIN) na teritoriji Albanije — doveo je do gotovo potpunog zastoja javnih usluga u zemlji i onesposobljavanja baza podataka obrazovnih institucija. Elektronski portal javnih usluga Albanije, kao i zvanična internet stranica Parlamenta Albanije, prestali su sa radom. Zbog kolapsa elektronskih sistema na graničnim prelazima došlo je do formiranja dugih redova. Premijer Albanije Edi Rama potom je saopštio da je, odlukom Saveta ministara, doneta odluka o prekidu diplomatskih odnosa sa Iranom.
Iako je Iran u vezi sa ovim sajber napadom, koji je izvela organizacija „Pravda Otadžbine“, davao izjave usmerene protiv Organizacije mudžahedina iranskog naroda, nakon što su Sjedinjene Američke Države likvidirale komandanta Snaga Kudsa Revolucionarne garde, Kasema Sulejmanija, pojavila se i implicitna izjava usmerena prema Albaniji u kojoj je ona okarakterisana kao „mala đavolska zemlja u Evropi“.
Shodno tome, činjenica da je prirodno savezništvo Albanije sa Sjedinjenim Američkim Državama dovelo u opasnost iransku strategiju izvoza revolucije predstavljala je ključni faktor koji je rezultirao potpunim prekidom diplomatskih odnosa između dve države.
O autoru
Muhammed Enes Danalıoğlu je završio osnovne i master studije na Fakultetu političkih nauka Univerziteta Marmara. U svom master radu analizirao je kako Kancelarija Visokog predstavnika (OHR), kao nadnacionalna institucija, onemogućava funkcionalnu demokratiju u BIH i narušava državnu suverenost. Danalıoğlu u svojim istraživanjima ispituje stavove nadnacionalnih organizacija prema državnom suverenitetu kroz prizmu međunarodnog prava i međuuticaja religije i nacionalnog identiteta na kreiranje državnih politika. U Turskoj je štampano pet izveštaja njegovog autorstva koji se odnose na balkanski region:
• Iranizacija i Balkan,
• FETO na Balkanu,
• EU i Balkan,
• Balkan kao nova zona meke moći Kine,
• Tursko nasleđe na Balkanu.
Iranizacija u Bugarskoj (4)
Iranizacija na Kosovu (3)
Iranizacija na Balkanu (1)
Alternative Models of Development Assistance
ETNOPSIHIČKE KARAKTERISTIKE BALKANSKIH NARODA PROKLETSTVO ILI DAR II deo – dar
Etnopsihičke karakteristike balkanskih naroda – prokletstvo ili dar I deo – prokletstvo
Islamizam i nacionalizam: Od hegemonijskog sukoba ka saradnji (Drugi deo)
Od sukoba identiteta ka savezu hegemonije: Formiranje, transformacija i budućnost Islamističke i nacionalističke politike u Turskoj nakon 2016. godine (Prvi deo)
Geopolitički potencijal Balkana: Regionalnizacijom do stabilnosti
Eho Balkana
