Proces iranizacije na Kosovu — isturenoj geopolitičkoj bazi Sjedinjenih Američkih Država — dominantno je determinisan odnosom između Teherana i Prištine. Jedan od najvažnijih razloga neefikasnosti procesa iranizacije na ovom prostoru leži u činjenici da Iran zvanično ne priznaje Kosovo. Na izostanak diplomatskih odnosa primarno utiču dva faktora. Prvo, Iran, kao deo evroazijskog bloka u odnosu na SAD, razvija bliske odnose sa ruskim blokom, pri čemu se ovi bilateralni odnosi, usled prirodnog savezništva Rusije i Srbije, transformišu u trostruki odnos Rusija–Srbija–Iran. Odluka Josipa Broza Tita da nakon Šestodnevnog rata 1967. godine prekine diplomatske odnose sa Izraelom dovela je do pozitivnog razvoja odnosa sa Iranom. Iako je Slobodan Milošević 1992. godine, tokom jugoslovenskog građanskog rata i usled ekonomskih sankcija SAD, vodio politiku naklonjenu Izraelu, ona se do današnjeg dana nije negativno odrazila na iransko-srpske odnose. Najzad, zajedničke strateške orijentacije Rusije i Irana takođe predstavljaju jedan od faktora koji Srbiju približavaju Iranu, što istovremeno produbljuje jaz između Kosova i Irana.
Drugi značajan faktor jeste činjenica da Iran Kosovo definiše kao projekat SAD, posmatrajući ga pre svga kao američku bazu i prostor od njenog neposrdnog interesovanja. Iz perspektive realpolitičkih tumačenja, odluka Teherana da ne prizna Kosovo uživa dodatni legitimitet u okviru iranske politike, imajući u vidu postojanje nerešenih manjinskih pitanja unutar Irana, kao i potencijalne zahteve tih manjina za sticanjem nezavisnosti. Pored toga, istorijska bliskost Irana sa vlastima u Beogradu, koja datira još iz perioda socijalističke Jugoslavije, predstavlja u okviru trougla Rusija–Srbija–Iran dodatnu prepreku priznanju Kosova kao nezavisne države.
Među osnovnim razlozima zbog kojih Iran u Kosovu nije uspeo da efikasno sprovede strategiju meke moći i proces izvoza revolucije, odnosno iranizacije, nalazi se ne samo odsustvo diplomatskih odnosa već i snažan uticaj albanskog identiteta, kao i otpor vehabijskih i FETÖ struktura prisutnih u zemlji.
Tokom perioda sukoba između albanskog stanovništva i jugoslovenskih vlasti, kao i tokom ratova na Balkanu devedesetih godina XX veka, osnovni razlog zbog kojeg Iran, uprkos pružanju vojne pomoći i municije, nije uspeo da ostvari značajan napredak u procesu iranizacije u Bosni i Hercegovini bio je činjenica da su kadrovi Oslobodilačke vojske Kosova (UÇK) ovaj sukob definisali ne kao religijski, već kao nacionalni rat. Posmatrano iz njihove perspektive, iranski propagandni instrumenti, koji su uključivali pozive islamskom svetu na džihad uz pružanje vojne pomoći, nisu naišli na pozitivan odjek na Kosovu. Takođe je značajna i činjenica da su SAD, u cilju neutralisanja iranskog uticaja na Kosovu, kontrolisano dozvolile dolazak vehabijskih mudžahedina iz Iraka na prostor Kosova.
Demografska struktura kosovskih Albanaca, u kojoj većinu čine pripadnici islamske veroispovesti, dodatno je doprinela širenju vehabijskog uticaja u zemlji. Vehabijske strukture koje imaju uticaj na Islamsku zajednicu Kosova, čije je središte u Kosovskoj Mitrovici — poznatoj i kao „Balkanskoj Meki“ — kroz snažne trgovinske organizacije i činjenicu da pojedini imami u džamijama propovedaju pod uticajem vehabijskog učenja predstavljaju značajne prepreke procesu iranizacije. Pored toga, činjenica da su strukture FETÖ, uz podršku bogatih albanskih porodica poput porodice Urim Vokši, instrumentalizovale albanski identitet, stičući na taj način dublji društveni legitimitet, dodatno je suzila efikasnost i prostor delovanja procesa iranizacije.
Iran, koji je u okviru Ženskog koledža Sadi u Albaniji uspeo da razvije model koji čuva vrednosti, norme i moralne principe albanskog identiteta, nije uspeo da postigne sličan uticaj na Kosovu. Propagandne aktivnosti koje u Kosovu intenzivno sprovode vehabijske i FETÖ strukture, kao i Vatikan, dodatno slabe dinamiku procesa iranizacije. Imajući u vidu da katolici čine oko 2% stanovništva i da u Prištini gotovo da i nema katoličkog stanovništva, posebno je upečatljiva činjenica da je Vatikan izgradio veliku katoličku crkvu u samom centru Prištine. Istovremeno, povećanje protestantskih misionarskih aktivnosti u kosovskim selima u poslednjem periodu dodatno pretvara Kosovo u izuzetno složeno i teško strateško područje za kulturni ekspanzionizam.
Nakon završetka rata na Kosovu 1999. godine, iranska vlast je u Prizrenu, po uzoru na Tiranu, otvorila Fondaciju Kur’ana. Međutim, Iran na Kosovu nije uspeo da postigne uspeh sličan onome u Albaniji. U pokušaju da prevaziđe postojeću pasivnost, Iran je neformalnim kanalima finansirao Centar za pomoć Ehli Bejtu na Kosovu, što je dovelo do vidljivog povećanja propagandnih aktivnosti u jedinom mesdžidu koji se nalazi u okviru tog centra. Ipak, nakon što su kosovske vlasti 2016. godine utvrdile da su unutar ovog centra vršene operacije „pranja novca“ povezane sa Iranom, doneta je odluka o obustavljanju svih iranskih aktivnosti u zemlji. Dodatno, istragom je utvrđeno da su organizacije koje je Iran otvorio na Kosovu — Institut Ibn Sina (2012) i nevladina organizacija Bregu i Dellit (2007) — tokom desetogodišnjeg perioda bile uključene u operacije pranja novca u iznosu od više stotina hiljada evra, što je 2016. godine dovelo do potpunog prekida zvaničnih iranskih aktivnosti na Kosovu.
Štaviše, činjenica da su obaveštajni agenti koji su iz Irana dolazili na Kosovo i koji su posedovali pasoše država Evropske unije, unutar zemlje sprovodili tajne propagandne aktivnosti, podstakla je prištinske vlasti da restrukturišu i ojačaju mehanizme za sprečavanje procesa iranizacije. Stoga, odluka vlasti da u narednom periodu vode oštriju politiku prema Iranu, uključujući privođenje osoba osumnjičenih da sprovode iransku propagandu aktivnost, predstavljala je jedan od značajnih ograničavajućih faktora budućem uticaju Irana na Kosovu. U tom kontekstu, kosovske vlasti su, nakon što je iranski general Kasim Sulejmani ubijen od strane SAD na aerodromu u Bagdadu, odredil trideset dana pritvora za Ikbalu Berišu-Hudutin zbog poziva na osvetu koji je uputila putem svog naloga na društvenoj mreži Facebook. U saopštenju Islamske zajednice Kosova naglašeno je da se izjave Ikbale Beriše-Huduti ni na koji način ne smeju dovoditi u vezu sa Islamskom zajednicom, te je istaknuto da njene izjave nisu u skladu sa islamskim principima.
Shodno tome, činjenica da proces iranizacije koji se odvija na Balkanskom poluostrvu ostaje neefikasan unutar multietničke i višeslojne demografske strukture Kosova — za razliku od njegovog primera u Bosni i Hercegovini — dovela je do toga da iransko rukovodstvo svoju ekspanzionističku strategiju izvoza revolucije usmeri ka drugim prostorima na Balkanu.
O autoru
Muhammed Enes Danalıoğlu je završio osnovne i master studije na Fakultetu političkih nauka Univerziteta Marmara. U svom master radu analizirao je kako Kancelarija Visokog predstavnika (OHR), kao nadnacionalna institucija, onemogućava funkcionalnu demokratiju u BIH i narušava državnu suverenost. Danalıoğlu u svojim istraživanjima ispituje stavove nadnacionalnih organizacija prema državnom suverenitetu kroz prizmu međunarodnog prava i međuuticaja religije i nacionalnog identiteta na kreiranje državnih politika. U Turskoj je štampano pet izveštaja njegovog autorstva koji se odnose na balkanski region:
• Iranizacija i Balkan,
• FETO na Balkanu,
• EU i Balkan,
• Balkan kao nova zona meke moći Kine,
• Tursko nasleđe na Balkanu.
Iranizacija u Bugarskoj (4)
Iranizacija i Albanija (2)
Iranizacija na Balkanu (1)
Alternative Models of Development Assistance
ETNOPSIHIČKE KARAKTERISTIKE BALKANSKIH NARODA PROKLETSTVO ILI DAR II deo – dar
Etnopsihičke karakteristike balkanskih naroda – prokletstvo ili dar I deo – prokletstvo
Islamizam i nacionalizam: Od hegemonijskog sukoba ka saradnji (Drugi deo)
Od sukoba identiteta ka savezu hegemonije: Formiranje, transformacija i budućnost Islamističke i nacionalističke politike u Turskoj nakon 2016. godine (Prvi deo)
Geopolitički potencijal Balkana: Regionalnizacijom do stabilnosti
Eho Balkana
