Društvena polarizacija kao izvor nestabilnosti na Balkanu

Geopolitičke implikacije fragmentacije Balkanskog poluostrva često su predmet istraživanja i u značajnoj meri se tretiraju kao opšteprihvaćena naučna paradigma. Različiti geopolitički procesi uticali su na trenutnu političku kartu Balkana koja je formirana prema određenim interesima bez poštovanja etničkog, verskog, ili identitetskog principa. Ipak, bilo bi naivno formirati mišljenje koje će okriviti samo spoljni faktor za trenutnu rasparčanost poluostrva. Istorijski razvoj regiona obeležen je aktivnim sukobima, promenama državnih granica, ideološkim podelama i suprotstavljenim nacionalnim narativima. Ovakvoj situaciji doprineli su i duboki društveni rascepi koji ne postoje samo između različitih naroda, već i unutar samih društava, gde se sukobljavaju različite političke, kulturne i vrednosne orijentacije. Društvena polarizacija predstavlja jedan od ključnih izvora političke i društvene nestabilnosti na Balkanu.

Teorijski okviri društvene polarizacije su mnogobrojni među kojima su najbrojniji oni koji se odnose na socio-ekonomsku polarizaciju i binarnu funkciju bogati-siromašni, pri čemu se u ovom smislu ne misli samo na posedovani kapital, već i na dostupnost različitim izvorima kapitala, ekonomsko-finansijske pismenosti, tehnologijama, obrazovnim i zdravstvenim sistemima. Pored toga, polarizacija je veoma zastupljena u heterogenim društvima u smislu etničke, verske i identitetske podele. Fragmentirana društva su često sklonija lošem upravljanju i suočavaju se sa većim političko-ekonomskim izazovima od homogenih društava. Alesina A. i La Ferrara E. u svom radu Ethnic Diversity and Economic Performance navode da sukobi preferencija, rasizam i predrasude često dovode do politika koje su istovremeno štetne i kontraproduktivne za društvo u celini. Takođe, potiskivanje manjina može izazvati političke nemire ili čak građanske ratove. Međutim, raznovrsna etnička struktura takođe donosi različitost sposobnosti, iskustava i kultura, što može biti produktivno i podsticati inovacije i kreativnost (2005). Pored navedenog rada, Esteban J.-M. i Ray D. (1994) napisali su jedan od ključnih radova, On the Measurement of Polarization, kojim su napravili jasnu teorijsku razliku između nejednakosti (inequality) i polarizacije (polarization), što je suštinski važno za političku ekonomiju i analizu konflikta. Njihova osnovna ideja je da društva ne postaju nestabilna samo kada je nejednakost velika, već posebno kada se stanovništvo „grupiše“ u relativno jasno odvojene klastere sa različitim interesima.

Savremena polarizacija na Balkanu ispoljava se kroz podele između proevropskih i suverenističkih političkih opcija, urbanog i ruralnog stanovništva, kao i između različitih interpretacija nacionalne istorije i identiteta. Političke elite često koriste postojeće društvene podele kao instrument mobilizacije podrške, čime se produbljuju međusobno nepoverenje i društvene tenzije. U takvom ambijentu, javni prostor postaje mesto konfrontacije, a mogućnosti za postizanje šireg društvenog konsenzusa bivaju ograničene. Poseban problem predstavlja činjenica da se društvena polarizacija na Balkanu često prepliće sa etničkim, verskim i geopolitičkim pitanjima. Spoljni akteri neretko podržavaju različite političke i društvene grupe u skladu sa sopstvenim interesima, što dodatno usložnjava unutrašnje odnose. Zbog toga polarizacija ne ostaje samo u domenu političkog neslaganja, već može postati faktor institucionalne krize, društvenih protesta i šire regionalne nestabilnosti.

Grupa autora je 2024. godine objavila rad pod nazivom A theoretical framework for polarization as the gradual fragmentation of a divided society kojim je pokušana da se stvori teorijska platforma za izučavanje društvene polarizacije. Oni ističu da se u izostanku literature stvorio jedan prostor tj. nedostatak povezanosti akademskih disciplina koje proučavaju ovaj fenomen. Pri identifikovanju mehanizama za utvrđivanje oblika polarizacije (od umerenih do najekstremnijih) oni se služe dvojakim pristupom. Prvi se odnosi na socijalnopsihološke teorije grupne dinamike, dok se drugi bazira na ,,računarskim društvenim naukama“ što u drugom smislu znači dinamikom društvenih mreža i interakcijama na njima (Bliuc, AM., Betts, J. M., Vergani, M. et al., 2024). Razumevanje polarizacije kroz ova dva pristupa dao bi osnova ne samo za dalje akademsko izučavanje, već za formulisanje javnih politika usmerenih na ublažavanje uzroka društvene polarizacije i sprečavanje potencijalne radikalizacije pojedinaca.

Polarizacija se u smislu ovog radaposmatra kao složen proces koji pokreću postepene promene u stavovima i uverenjima pojedinca, a koje se zatim pojačavaju kroz društveni uticaj i nastajuću grupnu dinamiku. Na Balkanu, polarizacija nije primarno ekonomske prirode, već se može smatrati kao vrsta ,,kulturnog“ rata. Osnovno oruđe ovog rata u savremenom dobu jesu mediji, kako tradicionalni, tako i alternativni mediji i društvene mreže. Propagandna moć je postala ključni aparat moći a mediji najjače oružje. Način na koji propagandni mediji prenose političko-ideološke poruke kojima ne samo da ubeđuju narod u nešto, već ga lako i učvršćuju u tom ubeđenju. Vidovi poruka koji se prenose preko medija mogu se podeliti u sledeće grupe:
1. klasične medijske poruke poput vremenske prognoze, novosti iz sveta, sportskih rezultata i sl.;
2. iskrivljene činjenice koje služe za obmanjivanje naroda, nakon kojih tim ,,stručnjaka“ te činjenice učvrsti u svest naroda;
3. ,,kodirane“ (coded) medijske poruke za koje se ni ne primećuje da se šalju ali koje se inkorporiraju u (pod)svest zajedno sa iskrivljenim činjenicama;
4. obaveštenja javnosti koja uglavnom sprovodi ili neki visoki funkcioner vladajućeg režima ili predsednik lično i koje sadrže i iskrivljene činjenice i već pomenute ,,kodirane“ medijske poruke.

Suština propagandih poruka je jednostavna – zastrašivanje, pretnja i kontrola, jer najlakši način za kontrolu naroda jeste strahom. Stvaranjem straha mediji uništavaju društvene veze, slabe identitete i institucije, lome granice individualnog suvereniteta čime podstiču destrukciju i nasilje. Kao što se u ekonomskoj koristi binarna funkcija bogati-siromašni, kod kulturnih ili identitetskih ratova ta funkcija je proširena i obuhvata najveći mogući okvir, a to je mi-oni. Uspon društvenih mreža, povećana onlajn interakcija i veći pristup informacijama, ali i dezinformacijama, doprineli su tome da društva postanu polarizovanija. Theorin N. ističe eksplozivno širenje medijske ponude koje samo po sebi stvara fragmentsisano medijsko okruženje. U takvom okruženju, ljudi imaju mogućnost lakšeg pristupa sadržajima koji odgovaraju njihovim specifičnim identitetima, kao i interakciju sa osobama koje te identitete dele i potvrđuju (2026). Slater M. D. (2007; 2015) uvodi pojam Reinforcing Spirals Model – RSM koji pretpostavlja da ljudi koriste medije kako bi održavali i jačali sopstvene društvene identitete. Prema ovom modelu, pojedinci biraju medijske sadržaje koji su u skladu sa njihovim identitetima, a ti sadržaji zatim dodatno učvršćuju, ojačavaju i radikalizuju te identitete. Vremenom se formiraju informacioni mehuri (echo chambers) i dolazi do jačanja grupnih identiteta i političke polarizacije. Aktivna upotreba društvenih mreža dovodi do snažnije identifikacije sa najvažnijim društvenim identitetom ispitanika nego pasivna upotreba. Pored interaktivnosti, digitalni mediji su važni jer sadrže brojne identitetske signale i podstiču selektivnu izloženost sadržajima koji su u skladu sa postojećim uverenjima i identitetima. Pokazano je da problematične onlajn interakcije, kako između istomišljenika tako i između ljudi sa suprotstavljenim stavovima, dovode do učvršćivanja ekstremnih stavova i intenziviranja polarizacije uverenja, smanjujući spremnost različitih grupa da učestvuju u konstruktivnom dijalogu. U ekstremnim slučajevima, ovo može dovesti do radikalizacije, pri čemu pojedinci ili grupe usvajaju ekstremne stavove koji opravdavaju političko nasilje.

Neslaganje u društvu je istovremeno i katalizator polarizacije, kao početna razlika u stavovima koja može dovesti do formiranja suprotstavljenih identiteta, ali i njen stabilizator, jer vremenom održava i ubrzava polarizaciju u društvu (budući da razlike u stavovima dovode do daljeg razlikovanja u svim aspektima identitetskog sadržaja, uključujući uverenja, vrednosti, norme i drugo). Polarizaciju shvatamo kao proces povećavanja ideološke i psihološke distance između grupa koje su zasnovane na specifičnim sadržajima društvenog identiteta. Najčešći slučaj polarizacije na Balkanu jeste afektivna polarizacija (affective polarization), gde je distanciranje pokretano animozitetom i neprijateljstvom između suprotstavljenih strana. Taj proces se dodatno pojačava razlikama, nepoverenjem i prezirom prema suprotstavljenoj grupi. Iz ove perspektive, polarizacija nastaje kao postepena ekstremizacija pozicije sopstvene grupe (ingroup) i sve veće udaljavanje od ideoloških spoljašnjih grupa (outgroup). Kako pozicija ingrupe postaje sve ekstremnija, grupa postaje sve više ideološki izolovana (Bliuc, AM., Betts, J.M., Vergani, M. et al., 2024). To zatim rezultira ideološkim pomeranjima koja se ogledaju u većoj ekstremnosti uverenja, većoj udaljenosti sopstvenih stavova u odnosu na druge i psihološkim promenama kao što su povećano neprijateljstvo i nepoverenje prema autgrupama. Društva ne samo da postaju agresivnija, konflikti sve češći, već dolazi i do društvene devijacije u obliku ,,etiketiranja“ tj. ono što se u sociološkoj teoriji etiketiranja naziva stigmatizacija. Jugović A. (2008) navodi da je društvena devijacija vezana za društveni poredak koji sam po sebi definiše šta je realno, očeivano i prihvatljivo – normalno, i sa druge strane šta je nerealno, neočekivano i neprihvatljivo – devijantno. Takođe, on navodi da devijantnost društva dovodi do poremećaja društvenog poretka, ruši utvrđena očekivanja i sl. Ovakvo ponašanje jeste osnov za stvaranje stigme, i kako navodi E. Goffman, pripadnik ,,devijantne grupe“, ma koja ona bila, etiketira se kao nepoželjna osoba (sumnjiva ili opasna) (Kesić, 2016). Nakon svega navedenog, postavlja se ključno pitanje – Ako u duboko polarizovanim društvima, imamo dva pola koja okupljaju skoro celo stanovništvo, ko u tom slučaju predstavlja autoritet da odredi ko je pripadnik ,,devijantne grupe“ tj. ko određuje društveni poredak?

S obzirom da Balkan predstavlja jedno od geopolitičkih žarišta Evrope i sveta, ne čudi što je stvaranje novih i održavanje starih konflikta jedno od ključnih procesa na ovim prostorima. Polarizacija između nacija na Balkanu bila je predmet brojnih političkih i ideoloških procesa tokom skoro čitavog 20. veka, da bi prerasla u geopolitičku fragmentaciju raspadom SFR Jugoslavije tokom poslednje decenije 20. i prve decenije 21. veka. Iako su koreni ovih podela znatno stariji, jugoslovenska kriza i ratovi devedesetih godina doprineli su produbljivanju međusobnog nepoverenja, jačanju ekskluzivnih nacionalnih identiteta i slabljenju nadnacionalnih integrativnih okvira. Posledično, prostor Balkana ostao je obeležen brojnim nerešenim pitanjima kolektivnog sećanja, različitim tumačenjima prošlosti i suprotstavljenim političkim narativima koji i danas predstavljaju značajan izvor društvene i političke polarizacije. Međutim, kako preklapajuće regionalne krize poprimaju oblike svetskog rata, tako i nestabilnost društva na Balkanu postaje sve izraženija.

Međunacionalna polarizacija dobija novi oblik kroz svoje preklapanje sa unutardruštvenim podelama, dolazi do prožimanja ova dva oblika polarizacije, čime se dodatno usložnjava struktura društvenih konflikata na Balkanu. Na ovaj način, tradicionalno neprijateljske nacije produbljuju svoje konflikte, dok se između tradicionalnih prijatelja stvara jaz unutar društava. Složenost savremene polarizacije na Balkanu može se predstaviti kroz model tri države (A, B i V), od kojih su A i B tradicionalni saveznici, dok obe države imaju istorijski konfliktne odnose sa državom V. Unutar svake države postoje dva suprotstavljena društveno-politička pola (1 i 2), čime se dobija struktura A1–A2, B1–B2 i V1–V2. Na nivou međudržavnih odnosa polarizacija se ispoljava kroz podelu na saveznički blok (A–B) i suprotstavljenu državu (V). Međutim, ovaj model ne iscrpljuje sve oblike konflikta i saradnje koji se javljaju u savremenim balkanskim društvima. Posebno značajan aspekt ovog modela ogleda se u činjenici da se unutardruštvene podele ne reprodukuju jednostavno na međudržavnom nivou, već proizvode nove i često kontradiktorne obrasce političkog povezivanja. U slučaju država A i B, koje se nalaze u tradicionalno prijateljskim i savezničkim odnosima, može doći do situacije u kojoj pol A1 razvija bliže odnose sa polom B2 (struktura A1-B2), dok pol B1 istovremeno razvija bliže odnose sa polom A2 (struktura B1-A2). Na taj način unutrašnji politički konflikt u jednoj državi postaje delimično internacionalizovan, jer dobija podršku, legitimaciju ili političko ohrabrenje od srodnih ili interesima komplementarnih aktera iz druge države. Posledično, savezništvo između država više ne podrazumeva nužno i usaglašenost političkih aktera unutar tih država, već se može dogoditi da pojedini politički polovi u savezničkim državama budu međusobno suprotstavljeni u većoj meri nego što su suprotstavljeni akterima u tradicionalno neprijateljskim državama. Istovremeno, uprkos tradicionalno konfliktnim odnosima između država A i V, odnosno B i V, moguće je formiranje širih transnacionalnih blokova u kojima polovi sličnih političkih ili vrednosnih orijentacija razvijaju međusobnu saradnju po matrici A1–B1–V1 i A2–B2–V2. Navedeni odnosi se mogu prikazati na sledeći način:
 Transnacionalni blokovi:
Blok I: A1–B1–V1
Blok II: A2–B2–V2
 Ukrštena polarizacija (transnacionalna polarizacija):
A1-B2;
B1-A2;

Posledično, politički prostor prestaje da bude organizovan isključivo oko nacionalnih savezništava i neprijateljstava, jer se paralelno formiraju mreže podrške koje povezuju aktere iz različitih država bez obzira na njihove istorijske odnose. U takvoj konfiguraciji jedan politički pol može istovremeno sarađivati sa srodnim akterima u tradicionalno neprijateljskoj državi i biti u sukobu sa suprotnim polom u sopstvenoj državi ili savezničkoj zemlji. Zbog toga polarizacija na Balkanu dobija višeslojni karakter u kojem se nacionalni, ideološki i politički rascepi prepliću, stvarajući dinamiku koja se ne može objasniti isključivo klasičnim geopolitičkim kategorijama savezništva i suparništva.

Na kraju, vodeći se afektivnom polarizacijom, koja se kao što je navedeno vodi isključivo negativnim emocijama, stavovima i verovanjima o drugoj strani, dolazimo u situaciju da se društva na Balkanu nalaze u velikom riziku bespovratnosti u pogledu društvenog pomirenja. Razlike su toliko velike između polova da se interpretacija binarne funkcije mi-oni može izraziti u ontološkom smislu dobro-zlo. Politička i ekonomska polarizacija je davno prevaziđena, socijalne razlike prestaju da budu bitne te je stvorena neka vrsta civilizovan-primitivan dualiteta. Ovaj dualitet dobija na snazi jer je ekstremno isključiv, i nema prostora za ,,srednje“ mišljenje, ili si jedno ili si drugo. Postoje dva klastera, često haotično određena, tako da imamo pristalice NATO i EU i rusofile, imamo radikale i liberale, komuniste i monarhiste, obojenu revoluciju i državne institucije, naučno-prosvećene i poklonike „primitivne magijske relikvije“, prosvećene i klerikalne fašiste (ili fetišiste), zapadnnjake i istočnnjake, kvazi elitu i kvazi patriote, narcise i zajednicu, prirodno i neprirodno, zarobljen i slobodan narod. Zajedničkim nazivom ,,sve naše podele“. Specifična je agresivnost koja se izražava u odnosu jednih prema drugima, koja naročito dolazi do izražaja na društvenim mrežama. Nikada u istoriji nije postojala ovakva platforma za ,,razmenu mišljenja“ koja služi kao svojevrstan instrument za produbljivanje društvenih antagonizama. Dovoljan je samo jedan video isečak na društvenim mrežama (često nazivanim i nedruštvenim – antisocial mrežama) da pokrene celu naciju i da se danima vodi rat oko nečije izjave ili oko nekog događaja. Svaki društveni događaj, spoljnopolitičko pitanje, verski obred ili javna kontroverza postaje povod za produbljivanje postojećih podela, stvaranje novih i jačanje društvene polarizacije tj ponora koji se nalazi između njih.

Savremena polarizacija na Balkanu predstavlja složen i višeslojan fenomen koji prevazilazi okvire klasičnih međudržavnih i međunacionalnih sukoba. Pored istorijski nasleđenih podela između naroda i država, sve izraženiju ulogu dobijaju unutardruštveni rascepi koji presecaju nacionalne granice i formiraju nove oblike političkog, ideološkog i vrednosnog grupisanja. U takvim okolnostima, svaki društveni događaj, političko pitanje, spoljnopolitičko opredeljenje ili simbolički čin postaje potencijalna tačka novog razgraničenja, doprinoseći produbljivanju postojećih podela i stvaranju novih linija konflikta. Međutim, upravo u uslovima ovako izražene polarizacije poseban značaj dobija obnova kulture dijaloga. Za razliku od formalnih i deklarativnih poziva na dijalog koji često služe kao sredstvo političke retorike, Lazić V. u svom autroskom tekstu za Regionalni forum za dijalog ističe da istinski dijalog podrazumeva postojanje autentičnih i samosvesnih aktera, spremnost na razumevanje drugosti, priznavanje legitimnosti različitih stavova i iskrenu težnju ka pronalaženju zajedničkih tačaka saradnje. Iako dijalog sam po sebi ne može u potpunosti eliminisati duboko ukorenjene društvene i političke razlike, on predstavlja jedan od retkih mehanizama sposobnih da spreči njihovu dalju radikalizaciju i transformaciju u otvorene konflikte. Stoga budućnost stabilnosti balkanskog prostora u značajnoj meri zavisi od sposobnosti njegovih društava da, uprkos različitim identitetima, interesima i političkim orijentacijama, očuvaju prostor za trajnu komunikaciju, međusobno razumevanje i izgradnju minimalnog konsenzusa oko zajedničkih izazova i interesa.