Iranizacija u Bugarskoj (4)

Uprkos činjenici da je članica Evropske Unije, porast korupcionaških skandala u Bugarskoj doveo je do toga da se zemlja 2022. godine nađe tek na 72. mestu globalnog indeksa borbe protiv korupcije. Mafijaške strukture, koje su kroz korupcionaške aktivnosti dovele nacionalnu ekonomiju u duboku krizu, učinile su da Bugarska postane država sa najnižim životnim standardom u Evropskoj uniji. Kao najuticajnija ličnost koja stoji iza uticaja mafijaških struktura i korupcionaških procesa slovio je bivši šef bugarske obaveštajne službe i osoba koja kontroliše približno 80% sektora distribucije štampe i medija, Deljan Slavčev Peevski. Peevski danas obavlja funkciju poslanika u Narodnom saboru Bugarske.

Iran na balkanskom prostoru nastavlja da sprovodi svoju kulturno-ekspanzionističku strategiju meke moći znatno snažnije upravo zbog institucionalnih slabosti koje postoje u državnim strukturama pojedinih zemalja regiona. Međutim, snažne mafijaške strukture unutar Bugarske uticale su na to da se strategije koju Iran primenjuje u drugim državama regiona značajno razlikuju u bugarskom slučaju. Umesto klasične strategije meke moći, Iran u Bugarskoj koristi mafijaške mreže kao sklonište za municiju ili za sopstvene obaveštajne agente u okviru operacija koje sprovodi u Evropi. Posebno je uočljivo da Iran Bugarsku posmatra kao svojevrsnu vojnu bazu za planiranje atentata i operacija nadzora unutar evropskog prostora, čime širenje šiitske ideologije u Bugarskoj postaje sekundarni cilj.

Za razliku od propagandnih strategija vahabijskih i selefijskih grupa, Iran svoje aktivnosti u Bugarskoj sprovodi tiho i prikriveno, što predstavlja deo šire strategije u kojoj je Bugarska još od početka devedesetih godina XX veka identifikovana kao najslabija karika na Balkanu. U tom kontekstu, činjenica da se najjače organizaciono uporište iranskih struktura u regionu nalazi u Bosni i Hercegovini nije slučajna. Međutim, uključivanje Hezbolaha u ovu geopolitičku jednačinu i korišćenje Bugarske kao logističke baze za operacije između Evrope i Azije ponovo je skrenulo pažnju na ovu problematiku tokom pokušaja bombaškog napada na iransku opozicionu grupu u Parizu 2018. godine. Slučaj iranskog agenta Asadulaha Asadija, koji je takođe služio kao član diplomatskog osoblja u Sofiji, a koji je kasnije uhapšen u Beču, dodatno je razotkrio ove veze i izazvao ozbiljne političke tenzije na političkoj sceni Bugarske.

Političari koji čine vladajuću koaliciju u Bugarskoj, kao i opozicione partije, često odlučuju da zanemare činjenicu da Iran unutar zemlje uspostavlja mrežu vojnih logističkih kapaciteta i koristi Bugarsku kao bazu za atentate i obaveštajne operacije u drugim državama. Prelomni trenutak dogodio se nakon 2013. godine, kada je došlo do promene u dotadašnjim bliskim odnosima između bugarskih vlada i Izraela. Nakon tog perioda, koalicioni partneri u Bugarskoj počeli su pažljivije da prate prisustvo Hezbolaha u zemlji, kao i pokušaje Irana da uspostavi sopstvenu sferu uticaja, pri čemu pojedini politički akteri otvoreno podržavaju Iran i Hezbolah.

Jedna od najistaknutijih političkih ličnosti u tom kontekstu jeste bivši poslanik Narodnog sabora Bugarske Volen Siderov, poznat po radikalno nacionalističkim i izrazito anti-turskim stavovima. Nakon svojih poseta Iranu, Siderov je po povratku u Bugarsku izjavio da će Bugarska, koja je u periodu od 1. januara do 30. juna 2018. godine predsedavala Savetom Evropske unije, nastaviti da pruža punu podršku Iranu. On je takođe naglasio da prisustvo struktura Hezbolaha u Bugarskoj ne predstavlja bezbednosnu pretnju za zemlju, čime je dodatno ukazao na bliske odnose između Irana i Bugarske.

Volen Siderov u svojim tekstovima objavljivanim u novinama ATAKA, koje nose isto ime kao i njegova politička partija, često naglašava neophodnost nastavka bilateralnih odnosa sa Iranom. Siderov takođe priznaje postojanje mreža Hezbolaha u tri najnaseljenija bugarska grada — Sofiji, Plovdivu (Filibeu) i Varni. Dok istovremeno sprovodi inicijative za uspostavljanje direktnih avionskih linija između Irana i Bugarske, Siderov je pozivao bugarsku vladu da ne priznaje sankcije koje SAD primenjuju protiv Irana.

Snažne aktivnosti Udruženja Libanaca u Bugarskoj dodatno ukazuju na to da agenti Hezbolaha u glavnom gradu Sofiji i u Varni pripremaju operacije koje bi mogle biti sprovedene unutar evropskog prostora. Postojeći agenti Hezbolaha nastavljaju da prelaze iz Srbije u Bugarsku predstavljajući se kao zvanični državni službenici ili turisti. Nakon prelaska iz Srbije u Bugarsku, agenti Hezbolaha prikupljaju informacije o infrastrukturnim projektima, vladinim institucijama, kao i o aktivnostima jevrejskih zajednica u Srbiji i operacijama Izraela na prostoru Balkana.

Činjenica da je Hezbolah, uz posredstvo Irana, pronašao tako snažno operativno uporište unutar Bugarske ukazuje i na to da finansijska sredstva koja Iran prosleđuje Hezbolahu delom završavaju kod lokalnih bugarskih političkih aktera, koji zauzvrat obezbeđuju različite lokacije u Sofiji i Varni za delovanje struktura Hezbolaha. Ovim lokalnim akterima se, prema dostupnim informacijama, sredstva distribuiraju u obliku mesečnih isplata nalik reketu.

Istovremeno, intenzivne ekonomske sankcije koje SAD primenjuju protiv Irana dovode u težak ekonomski položaj bugarske privrednike, naročito one koji posluju u sektoru distribucije električne energije i proizvodnje automobilskih delova, a koji sarađuju sa kompanijama povezanim sa Teheranom. Ova situacija dodatno pojačava političke tenzije između SAD i Bugarske. Siderov, koji predstavlja jednu od ključnih političkih figura u bugarsko-iranskim odnosima, nastoji da instrumentalizuje ove tenzije kako bi Bugarsku približio iranskoj geopolitičkoj orbiti.

Među drugim ciljevima Irana u Bugarskoj nalaze se i alevijske zajednice koje žive u zemlji. Alevije žive na prostoru današnje Bugarske već približno četiri veka, još od perioda prisustva Osmanskog carstva u regionu. Poznato je da su bugarski Aleviji na Balkan migrirali iz Irana, Sirije i Anadolije. Međutim, oni čine veoma mali deo muslimanske populacije u zemlji. Nakon 2000. godine Iran je, putem Ambasade Irana u Sofiji i Iranskog kulturnog centra koji deluje u okviru ambasade, intenzivirao aktivnosti sa ciljem obnavljanja istorijskih veza sa bugarskim Alevijima i razvoja novih odnosa. Zaposleni u Ambasadi Irana u Sofiji, koji su zaduženi za razvijanje postojećih istorijskih veza, održavaju stalne kontakte sa predstavnicima bugarske alevijske zajednice, kao i direktnu komunikaciju sa alevijskim i šiitskim verskim zajednicama u Bugarskoj. Iranski diplomatski predstavnici nastavljaju da lično posećuju brojna manja naselja u kojima živi većinsko alevijsko stanovništvo.

Sela Sevar i Madrevo, koja se nalaze na severoistoku Bugarske, predstavljaju područja u kojima danas živi najveći broj bugarskih Alevija. U ova dva sela ukupno živi približno 3.000 stanovnika. Iranski kulturni centar u Sofiji, koji deluje pod okriljem Ambasade Irana, nastavlja da organizuje programe za mlade bugarske Alevije iz ova dva sela, sa ciljem da ih podstakne da ponovo „otkriju jezik svojih predaka“ i da im pruži versko obrazovanje. Bugarske vlasti se, pritom, ne mešaju u sprovođenje ovih obrazovnih programa.

O autoru

Muhammed Enes Danalıoğlu je završio osnovne i master studije na Fakultetu političkih nauka Univerziteta Marmara. U svom master radu analizirao je kako Kancelarija Visokog predstavnika (OHR), kao nadnacionalna institucija, onemogućava funkcionalnu demokratiju u BIH i narušava državnu suverenost. Danalıoğlu u svojim istraživanjima ispituje stavove nadnacionalnih organizacija prema državnom suverenitetu kroz prizmu međunarodnog prava i međuuticaja religije i nacionalnog identiteta na kreiranje državnih politika. U Turskoj je štampano pet izveštaja njegovog autorstva koji se odnose na balkanski region:
• Iranizacija i Balkan,
• FETO na Balkanu,
• EU i Balkan,
• Balkan kao nova zona meke moći Kine,
• Tursko nasleđe na Balkanu.