Iranizacija na Balkanu (1)

Strategija savremenog identitetskog koncepta, nastalog kao posledica sticanja nezavisnosti malih nacija na Balkanskom poluostrvu — koji u svoje središte postavlja „eliminaciju Drugog“ — dovodi do toga da tenzije u regionu opstaju i u savremenom periodu. Proces „balkanizacije“, u kojem političke jedinice iz plemenske perspektive transformišu etničko-religijske tenzije u varvarstvo, Iran je u poslednjem periodu počeo značajno da instrumentalizuje, nastavljajući ovaj proces do danas. Paralelno sa sociološkim karakteristikama balkanskih malih nacija koje Turskoj omogućavaju posedovanje značajnog hinterlanda u regionu, najistaknutiji faktor koji Iranu omogućava da bude strateški akter na Balkanu jeste koncepcija međunarodnih odnosa i bezbednosti formirana iz islamske perspektive.

Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija, koja je u periodu između 1947. i 1991. godine zauzimala velike prostore Balkanskog poluostrva, izuzev Bugarske, Rumunije i Albanije, započela je, pod vođstvom Josipa Broza Tita, proces izgradnje novog identiteta. Iako nametanje „jugoslovenskog nadidentiteta“ stanovništvu unutar šest federativnih republika nije proizvelo snažan društveni odjek, ono je dovelo do erozije nacionalnih identiteta. Posebno je Tito, sa ciljem balansiranja revanšističkih nacionalističkih tokova, instrumentalizovao narode unutar SFR Jugoslavije kao međusobnu tampon-strategiju, što je omogućilo i muslimanskoj inteligenciji da pronađe svoje mesto unutar vladajuće klase. Kao posledica prosperiteta koji je donosio jugoslovenski nadidentitet, udaljavanje građana Jugoslavije bošnjačkog i albanskog muslimanskog identiteta od njihovih religijskih pripadnosti u značajnoj meri je povećalo uticaj radikalnih islamističkih zalivskih zemalja i aktera poput Irana na Balkanskom poluostrvu tokom Jugoslovenskog građanskog rata (1991–1995). Iran je izvršio svoju najznačajniju investiciju u regionu u pogledu potrebe za borcima i naoružanjem, koji su bili neophodni kako bi ideja nacije — osnažena nakon slabljenja jugoslovenskog nadidentiteta — geopolitički potvrdila sebe i stekla nezavisnost.

Na Balkanskom poluostrvu, gde su vehabizam i šiizam u potpunosti ušli u ideološki sukob, Iran je, u skladu sa novim principima međunarodnih bezbednosnih strategija XXI veka, preferirao strategiju meke moći i na kulturnom planu proširio svoju ekspanziju na Balkanskom poluostrvu.

Nakon erozije nacionalnih identiteta tokom perioda socijalističke Jugoslavije, u ratu koji se odigrao između 1991. i 1995. godine — koji je u pogledu integracije nacionalnih identiteta sa religijom predstavljalo „neobrađeno područje“ — ponovno rekonstruisani nacionalni identiteti počeli su iz revanšističke perspektive da postavljaju religiju u samo njihovo središte. Ovakva dinamika omogućila je da kulturne aktivnosti Irana, pod okriljem strategije meke moći, pokrenu proces „iranizacije“ na Balkanskom poluostrvu. Međutim, važna činjenica na koju treba obratiti pažnju jeste da usmerenost Irana ka Balkanskom poluostrvu nije prvi put započela tokom 1990-ih godina. Dolazak iranskog vladara Darija I [Velikog Darija] (549. p. n. e. – 485. p. n. e.) na Balkansko poluostrvo doveo je do prvog kontakta Irana sa ovim regionom. Dolazak Darijev vojske pratio je upliv maniheizma iz Srednjeg Istoka i Irana na Balkansko poluostrvo, naročito u Bosnu i Bugarsku. Kao rezultat ovog intenzivnog migracionog kretanja, Iran je izvršio uticaj na bogumilsku sektu na Balkanskom poluostrvu, da bi kasnije, sa uspostavljanjem dominacije Osmanskog carstva u regionu, persijska kultura značajno povećala svoj uticaj na Balkanu. Persijski jezik i književnost počeli su ubrzano da utiču na društva koja su živela u regionu. Štaviše, postojanje zvaničnog predstavništva Iranskog carstva u Janjini, koja se danas nalazi unutar granica Grčke, tokom perioda Osmanskog carstva predstavljalo je još jedan značajan faktor koji je povećao ekspanzionistički uticaj Irana u regionu.

Proces napetog razdvajanja Socijalističke Jugoslavije od Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika (SSSR) nakon 1950. godine doveo je do formiranja „Pokreta nesvrstanih“ u globalnom sistemu, kao trećeg bloka zajedno sa Egiptom i Indijom. Tokom ovog perioda, bliski odnosi koje je Socijalistička Jugoslavija uspostavila sa zalivskim zemljama sve do faze njenog raspada doprineli su formiranju i jačanju savremenog uticaja Irana u regionu. Posebno je slanje muslimanskih bošnjačkih i albanskih studenata iz Socijalističke Jugoslavije u zalivske zemlje i Iran putem različitih stipendija, kao i dolazak studenata iz Irana i zalivskih zemalja na školovanje u socijalističku Jugoslaviju, uz stipendijsku podršku, značajno povećalo međusobnu interakciju između zemalja.

Uticaji projekta prema kojem su iranski studenti koji su dolazili na školovanje u socijalističku Jugoslaviju boravili kao gosti u domovima jugoslovenskih porodica dodatno su ojačali sociološku dominaciju Irana u regionu. Naime, pored činjenice da su iranski studenti koji su boravili u jugoslovenskim domovima predstavljali i prenosili šiitsku kulturu, njihov boravak u jugoslovenskim porodicama omogućio im je i visok stepen poznavanja južnoslovenskih jezika, čime je postojeći uticaj dodatno proširen. U savremenom periodu posebno je značajno to što su iranski birokrati i diplomate koji veoma dobro govore srpski jezik, a koji danas deluju unutar iranske birokratije, upravo obrazovani u okviru ovih projekata.

Istovremeno, integracija iranskih studenata koji su tokom studiranja boravili u jugoslovenskim porodicama u lokalno društvo putem brakova otvorila je put Iranu da tokom Jugoslovenskog građanskog rata postane država koja je, naročito Bosni, izvozila najveću količinu naoružanja, koordinisala ratne aktivnosti i održavala najsnažnije komunikacione veze sa bošnjačkim muslimanskim intelektualcima.

Tokom perioda SFR Jugoslavije, u okviru iranske strategije meke moći u kulturnoj sferi, značajnu ulogu zauzimao je časopis za kulturu i umetnost pod nazivom „Nur“, koga je izdavala iranska ambasada u Beogradu. Časopis „Nur“ je posebno bio dostavljan u domove istaknutih socijalističkih intelektualaca tog vremena, sa ciljem da se postignu pozitivne promene u percepciji Irana među socijalističkim intelektualnim krugovima. Pored toga, izdavačka kuća „Zehra“, koja je delovala u okviru SR Makedonije, prevodila je dela Alija Šerijatija na južnoslovenske jezike i intenzivno ih objavljivala, distribuirajući ih kako među stanovništvom, tako i među socijalističkim jugoslovenskim intelektualcima.

U istom periodu Iran je, nezavisno od Socijalističke Jugoslavije, posredstvom strategije meke moći sprovodio kulturno-ekspanzionističke aktivnosti i u Albaniji, koja je u tom periodu usvajala maoistički socijalističko-komunistički model države. Međutim, činjenica da je albanski identitet, formiran tokom istorijskog procesa, uvek bio konstruisan tako da nacionalni identitet ima primat nad religijskim pripadnostima predstavljala je najznačajniju prepreku iranskim ekspanzionističkim aktivnostima. Podsticanje albanskih studenata u zemlji od strane diktatorskog lidera NSR Albanije, Envera Hodže, da studiraju persijski jezik i književnost nije predstavljalo uspeh iranskih ekspanzionističkih aktivnosti, već je odražavalo Hodžinu nameru da realizuje maoističku komunističku revoluciju u Iranu.

Raspad Jugoslavije kao posledica građanskog rata i pokretanje procesa izgradnje nacionalnih identiteta u novonastalim nacionalnim državama u regionu, zasnovanih na revanšističkoj percepciji religije, tumači se kao značajna prilika za Iran da ojača svoje ekspanzionističke aktivnosti u regionu. Međutim, ne sme se zanemariti uticaj drugih ekspanzionističkih aktera sa kojima Iran mora da se nadmeće u regionu. Strukture FETÖ-a, snažan uticaj vehabizma u balkanskoj sociologiji, kao i postojanje najmoćnije nevladine organizacije u regionu pod nazivom „Fondacija Otvoreno društvo“, koja deluje u okviru Sorosove grupe sa kulturnim investicionim aktivnostima u iznosu od 100 miliona dolara, slabe ekspanzionističku strategiju Irana koji se istovremeno suočava sa ekonomskim sankcijama SAD i Zapadnog bloka.

U tom smislu Iran se, u cilju očuvanja moći i širenja sfere uticaja, fokusirao na unapređenje kulturnih aktivnosti u državama regiona. Posebno činjenica da balkanske nacionalne države nastavljaju da vode političke procese zasnovane na religijskim identitetima dovodi do toga da se aktivnosti predstavljanja i izdavanja stranih kultura ne podržavaju. Kulturne promotivne aktivnosti Irana, nisu pronašle mesto u državnim politikama zbog činjenice da su u državama sa hrišćanskim nacionalnim identitetom poput Srbije, Hrvatske, Severne Makedonije i Bugarske crkvene institucije protiv islama, dok su u državama sa muslimanskim nacionalnim identitetom poput Albanije, Bosne i Hercegovine i Kosova islamske zajednice protiv šiizma, sprovode se od strane intelektualaca, mislilaca i akademika koji deluju unutar samih država.

Stoga, Iran uspostavlja bliske odnose sa intelektualno-prosvetiteljskom klasom i akademskom zajednicom zemalja regiona. Nedostatak adekvatne podrške koju postojeća intelektualna elita i akademici ne uspevaju da dobiju od svojih država za sprovođenje istraživanja i izdavačkih aktivnosti doveli su povećanja ulaganja Irana u intelektualnu elitu i akademike balkanskih država pod okriljem kulturnih aktivnosti.

U podršci ovim kulturnim istraživanjima i projektima u regionu, Iran nije stavio u prvi plan intenzivnu šiitsku propagandu, već je naglašavao inkluzivnu prirodu i uticaj persijske kulture. U tom kontekstu značajnu ulogu ima narod Domari, koji čini romsko-šiitsku populaciju na Balkanu i koji do sada nije bio predmet podrobnijih akademskih istraživanja. Migracija naroda Domari ka Balkanu — čije se poreklo vezuje za selo Zargar, okrug Abyek, pokrajina Qazvin u Iranu — doprinelo je legitimisanju kulturnog prisustva Irana na Balkanu (Project, 2026). Rasprostranjenost romske populacije širom balkanske geografije, kao i njihovo prihvatanje od strane svih naroda regiona, dodatno je učvrstilo postojeću legitimnost.

1. Izvoz revolucije

Strategija „izvoza revolucije“, koju je prvi put artikulisao Homeini, osnivač Islamske Republike Iran nastale nakon islamske revolucije 1979. godine, predstavlja osnovnu mapu puta iranizacije. Temeljna strategija koju je formulisao Homeini, naglasila je da izvoz revolucije ne predstavlja novi osvajački pokret, već put oslobođenja za društva potčinjena imperijalizmu predvođenom SAD, koji ima za cilj očuvanje moći Islamske Republike Iran na Balkanu i obezbeđivanje bezbednosti Persijskog zaliva.

Tvrdnja iranskog akademika prof. dr Ruhija Ramazanija o uspostavljanju svetskog sistema pod okriljem islama i pod vođstvom Irana objašnjava strategiju bliskog kontinenta/regiona u okviru koncepta izvoza revolucije. Strategija bliskog kontinenta/regiona, koju je u svetsku literaturu uvele SAD, ima za cilj neutralizaciju elemenata u susednim državama koji bi mogli predstavljati pretnju nacionalnoj bezbednosti određene zemlje, i to putem izvoza kulture ili kroz nuklearno naoružavanje. (Kurth, 1996)

Međunarodni univerzitet el-Mustafa, Svetski centar za islamske nauke (Markaz-i Džahani-je Ulum-i Islami), Organizacija za islamsku kulturu i odnose (Sazman-i Farhang va Ertebatat-e Eslami) i Organizacija za škole u inostranstvu (Sazman-i Madaris-e Haređ az Kešvar) predstavljaju najznačajnije zvanične institucije IR Iran u procesu izvoza revolucije.

Postojeće institucije uključene u izvoz revolucije usmerene su ne samo ka balkanskom prostoru već i ka čitavoj islamskoj geografiji, pri čemu studentima koji nisu šiiti nude besplatno obrazovanje i stipendijske programe. Posebno medrese i obrazovne institucije koje se nalaze u iranskom gradu Komu predstavljaju najvažniji faktor izvoza revolucije na studentsku populaciju. Studenti koji prolaze specijalizovano obrazovanje u Komu po povratku u svoje matične države sprovode propagandu šiitske ideologije na terenu. Budući da Iran u specifičnom kontekstu čvrste integracije nacionalnog i religijskog identiteta na Balkanu nije uspeo da prevaziđe periodično prioritetno isticanje nacionalnog identiteta — naročito albanskog nacionalnog identiteta — on nastoji da osigura da upravo studenti pod okriljem sopstvenih nacionalnih identiteta preuzmu širenje šiitske ideologije.

Balkanski studenti koji se vraćaju u region i sprovode šiitsku propagandu često se usmeravaju ka bektašijskim tekijama, nastojeći da kroz formiranje negativne percepcije u javnosti izvrše pritisak na ove institucije. Putem takvog pritiska pokušava se nametanje šiitske ideologije sufijskoj tradiciji koja je istorijski prisutna na balkanskom prostoru.

2. Šiitski polumesec

Jedan od najznačajnijih efekata završetka Hladnog rata bilo je nastajanje novih nacionalnih država kao posledica raspada SSSR i socijalističke Jugoslavije. U tom kontekstu propaganda o „šiitskom polumesecu“, koja počinje od Jemena i obuhvata Persijski zaliv, Liban i Siriju, proširila se tako da uključi i nove nacionalne države nastale raspadom ovih država.

U istom periodu, rušenje sunitskih sekularnih baasističkih režima na Bliskom istoku i potreba novonastalih država nakon raspada Komunističkog bloka za novim spoljnim osloncima, dodatno su podstakli i ojačali strategiju šiitskog polumeseca u okviru procesa izvoza revolucije. Svrgavanje tadašnje vlasti u Avganistanu od strane SAD i američka okupacija Avganistana doprineli su razvoju diskursa o šiitskom polumesecu iz perspektive odbrane. Međutim, nakon okončanja američkog prisustva u Avganistanu u savremenom periodu, koncept šiitskog polumeseca proširio se tako da obuhvati i Avganistan.

Na balkanskom prostoru, diskurs o šiitskom polumesecu razvija se u okviru strategije meke moći Irana, pri čemu se u tom procesu koristi i složenim i često disfunkcionalnim državnim strukturama, kao i mafijaškim mrežama prisutnim u balkanskim državama. Izrazito decentralizovana struktura Bosne, koja je nakon 1995. godine rekonstruisana u skladu sa postmodernim modelom javne uprave i pluralističkim institucionalnim pristupom, potreba Srbije za spoljnim osloncem usled teške ekonomske krize izazvane ratnim periodom i posleratnim sankcijama, kao i nastojanja Albanije da prevaziđe duboku ekonomsku krizu nasleđenu iz socijalističkog ekonomskog sistema — zajedno sa činjenicom da su religijske strukture u ovim državama preuzimane od strane aktera poput Irana i zalivskih zemalja — doprinose proširenju i jačanju iranskog cilja šiitskog polumeseca na Balkanu.

Iako je postojanje propagande o šiitskom polumesecu prvi put javno pomenuo jordanski kralj Abdulah, iransko rukovodstvo je zvanično naglašavalo da takva strategija ne postoji, tvrdeći da je reč o veštačkom konceptu konstruisanom sa ciljem produbljivanja podela u islamskom svetu. (Salihi, 2011)

3. Meka moć

U međunarodnim arhitekturi moći, informatička borba za uticaj, nastala kao posledica globalizacije, povezana sa fenomenom informokratije, podstakla je formiranje strategije meke moći kroz jačanje regionalnih ekonomija. U tom kontekstu, transformacija savremenog identitetskog koncepta — u kojem je percepcija „neprijateljskog Drugog“ u modernoj paradigmi bila zasnovana na njegovom uništenju — u postmodernom periodu dovela je do stvaranja kontrolnih, a ne destruktivnih definicija. Ova promena omogućila je da se dominacija šiitske ideologije u okviru procesa izvoza revolucije nastavi putem strategije meke moći.

Strategija eliminacije Drugog, koja je u središtu modernog nacionalnog identiteta i koja tom identitetu obezbeđuje legitimitet, pokazala se kao pristup koji u konjunkturnom smislu proizvodi teško popravljive posledice i visoke troškove. Zbog toga je strategija transformacije drugih država kroz princip meke moći — koji je efikasniji, brži i manje skup — dobila na značaju. Sa procesom globalizacije, slabljenje rigidnosti granica nacionalnih država, kao i snažna integracija nacionalnih ekonomija usled neoliberalnih politika, doveli su do zaključka da koncept uništenja Drugog zapravo šteti ekonomskim strukturama samih država. (Harvey, 2014)

Budući da efikasna diplomatija može ublažiti negativne posledice koje nastaju usled vojnih sukoba (Wilson, 2008), pragmatični model kulturnog ekspanzionizma postao je za Iran još značajniji strateški instrument. U savremenom periodu, ozbiljne ekonomske sankcije koje su protiv Irana pokrenute pod vođstvom SAD dodatno su oslabile njegovu poziciju u međunarodnom sistemu, usmerivši Iran da u većoj meri pribegava strategiji meke moći. Imajući u vidu da šiitska ideologija, povezana sa konceptom meke moći, teži da posredno utiče na kretanja u drugim društvima — a samim tim i na državne politike — korišćenjem instrumenata poput kulture, ideologije, ideala i moralnih vrednosti, rezultiralo je time da Iran je na Balkanu preferira širenje persijske kulture, a da u islamskom svetu Bliskog istoka naglasak stavlja na diskurs jedinstva (vahdet).

Posmatrano iz ove perspektive, može se uočiti da postoje razlike u praktičnoj primeni principa meke moći Irana na Balkanu i na Bliskom istoku. Istovremeno, unutar sopstvenih granica Iran je putem državnog aparata instrumentalizovao strategiju meke moći u cilju održanja reprodukcije društvenog pristanka.

Dok se suočava sa intenzivnim ekonomskim sankcijama, Iran kroz projekte zasnovane na strategiji meke moći nastoji da u percepciji sopstvenog stanovništva izgradi sliku o sebi kao o globalnoj sili koja se suprotstavlja SAD i koja je glavni regionalni akter na Bliskom istoku.

Proces oblikovanja percepcije koji sprovodi nad sopstvenim stanovništvom Iran održava i kroz projekciju ekspanzionističkih aktivnosti uzvišene, svete i velike persijske kulture na Balkanskom poluostrvu, dok na prostoru Bliskog istoka naglašava širenje šiitske ideologije, čime nastavlja proces proizvodnje društvenog pristanka državnog aparata. Ipak, postoje značajni faktori koji slabe strategiju meke moći Irana na Balkanu.

Pre svega, inkluzivni, uzvišeni i veliki persijski kulturni narativ koji Iran promoviše u balkanskom prostoru pokazuje se nedovoljno funkcionalnim unutar samih granica Irana. Saznanje mikro-nacionalističkih aktera koji su u usponu na Balkanu da Iran u sopstvenim granicama sprovodi politike koje krše osnovna prava i slobode sunitskih manjina negativno utiče na kredibilitet iranske strategije meke moći u regionu.

Pored toga, snažno prisustvo SAD na Kosovu, Bosni i Hercegovini i Albaniji, kao i materijalna i kulturna podrška koju ova sila pruža u regionu, dovodi do toga da balkanska društva, vođena logikom prosperiteta i ekonomskog blagostanja, deluju u korist američkih interesa.

Drugi deo članka dostupan je na našem sajtu.

Literatura

Harvey, D. (2014). Seventeen Contradictions and the End of Capitalism. Oxford, UK: Oxford University Press.

Kurth, J. (1996). America’s Grand Strategy: A Pattern of History. The National Interest, No. 43, p. 5.

Project, J. (2026, Mart 3.). Iranian Romani in Iran . Joshuaproject.net: https://joshuaproject.net/people_groups/11597/ir adresinden alındı

Salihi, E. (2011). Ortadoğu’da Oluşan Yeni Dengeler Ve “Şii hilali” Söylemi. Bilge Strateji, Vol.3 No.4, p. 197.

Wilson, E. J. (2008). Hard Powe Soft Power Smart Power. Annals of the American Academy of Political and Social Science Vol.616, p. 122.

Muhammed Enes Danalıoğlu je završio osnovne i master studije na Fakultetu političkih nauka Univerziteta Marmara. U svom master radu analizirao je kako Kancelarija Visokog predstavnika (OHR), kao nadnacionalna institucija, onemogućava funkcionalnu demokratiju u BIH i narušava državnu suverenost. Danalıoğlu u svojim istraživanjima ispituje stavove nadnacionalnih organizacija prema državnom suverenitetu kroz prizmu međunarodnog prava i međuuticaja religije i nacionalnog identiteta na kreiranje državnih politika. U Turskoj je štampano pet izveštaja njegovog autorstva koji se odnose na balkanski region:
• Iranizacija i Balkan,
• FETO na Balkanu,
• EU i Balkan,
• Balkan kao nova zona meke moći Kine,
• Tursko nasleđe na Balkanu.