Geopolitika Sirije: Zašto je dinastija Asad bila ključna karika za iranski uticaj na Bliskom istoku

Krajem novembra 2024. godine, naizgled pobeđeni sirijski pobunjenici pokrenuli su iznenadnu ofanzivu na Alepo. Alepo, grad poznat po višegodišnjoj bici koja se završila pobedom pro-Asadovih snaga uz mnogobrojne civilne žrtve, iznenada je pao u ruke pobunjenika za svega 72 sata. Taj događaj bio je prekretnica koja je konačno dovela do pada Damaska i kraja pedesetogodišnje vladavine dinastije Asad u Siriji. Ovaj tekst nastoji da analizira ulogu dinastije Asad u kontekstu dinamike Bliskog istoka, sa fokusom na razmatranje uloge Sirije u nastanku iranskog proksija Hezbolaha i njene pozicije u okviru iranske Osovine otpora. U svetlu današnjih dešavanja, članak objašnjava zašto je odlazak Bašara el-Asada označio veliki udarac za regionalni položaj Irana u jeku proksi sukoba sa Izraelom.

Osovina otpora kao faktor na Bliskom istoku

Islamska Republika Iran uspela je da se nametne kao regionalna sila na Bliskom istoku. Uprkos izolaciji nakon revolucije 1979. godine, Iran je uspeo da savlada bezbednosne izazove i iskoristi regionalne prilike kako bi ojačao svoj uticaj. Stvaranje i podrška oružanim grupama, čiji su regionalni interesi usklađeni sa ciljevima Irana, postali su temelj iranske regionalne strategije. Sukobi u regionu, poput građanskog rata u Libanu, američke invazije na Irak, građanskog rata u Jemenu i građanskog rata u Siriji, pokazali su se kao prilike za širenje iranskog proksi modela u savez poznat kao Osovina otpora. Primer korišćenja sukoba za širenje sopstvenog uticaja jeste nastanak iranskog proksija Hezbolaha, koji je stvoren nakon izraelske invazije Libana i može se smatrati najbližom i najvažnijom proksi grupom. Iranska Osovina otpora predstavlja moćno oružje u spoljnoj politici Irana, koje se proteže od Jemena, preko Palestine i Libana do Sirije i Iraka, uz čije delovanje Iran obezbeđuje svoju interesnu sferu na Bliskom istoku i status regionalne sile.

Osovina otpora donosi Iranu ogromne strateške i geopolitičke prednosti kao što je indirektno mešanje u sukobe, dok rizik obično predstavlja uništenje neke proksi grupe, što dolazi uglavnom po cenu finansijskog gubitka. Gubitak jedne proksi grupe ne bi bio fatalan za celokupnu iransku regionalnu strategiju, jer iranska vlada ne bi bila direktno pogođena. Za razliku od nedržavnih elemenata u Osovini otpora kao što su Hezbolah, Hamas ili Huti, Sirija je nezavisna i suverena država. Iran nije imao ulogu u njenom stvaranju, niti je njihova saradnja započela iz ideoloških razloga. Sekularna arapska država i Iran imaju neočekivano savezništvo još od prvih dana Iranske revolucije, pri čemu je Sirija čak bila prva arapska zemlja koja je priznala Islamsku Republiku.¹ Iz tih razloga, Sirija dinastije Asad se izdvaja u odnosu na ostale, nedržavne aktere u Osovini otpora, ali je svakako vitalni deo grupe.

Istorija odnosa Baasističke Sirije i Islamske Republike

Od kako je lider Baas partije Hafez el-Asad stupio na predsedničku funkciju 1971. godine, sirijskom vladom su dominirali Alaviti.² Alaviti su sekta unutar šiitskog ogranka islama, ali su svakako posebna grupa koju Iranska revolucija nije privukla, a Sirija je ostala sekularna država. Iako je el-Asad imao sekularnu vladu, važna je činjenica da nije pripadao većinskim Sunitima, s obzirom na to da sunitske grupe često na šiitski Iran gledaju kao na neprijatelja.

Kasniji savez Sirije i Irana nastao je prvenstveno zbog zajedničke pretnje: Iraka Sadama Huseina.³ Kao moćna militantna diktatura, Huseinov Irak je napao susedni Iran iz straha da će se ideje revolucije proširiti regionom. S druge strane, Huseinova pobeda u tom u ratu mogla bi previše da poremeti regionalni balans moći u korist Iraka, čime bi i el-Asadova Sirija bila ugrožena. Ovo je kao rezultat imalo el-Asadovu vojnu i diplomatsku podršku Irana tokom rata.⁴ Sirija je postala prvi arapski saveznik Irana, što je bila dobrodošla promena za mladu Islamsku Republiku. Ova saradnja duboko je uticala na bezbednosnu dinamiku Bliskog Istoka u narednim decenijama.

Savezništvo Irana i Sirije je nastavljeno i tokom naredne krize u regionu, za vreme prethodno pomenute izraelske invazije na Liban 1982. godine. Izraelska vojska, sa ciljem da zauzme glavni grad Libana Bejrut, prošla je kroz jug zemlje naseljen šiitskim stanovništvom.⁵ Gerilski šiitski borci, pristalice tada tek trogodišnje Iranske revolucije, pružili su snažan otpor Izraelu. Ti borci, koji su kasnije stvorili Hezbolah, imali su direktne veze sa Iranskom revolucionarnom gardom, a ključ te saradnje bio je upravo Hafez el-Asad. Kako su sirijske mirovne snage bile prisutne u Libanu od 1976. godine, el-Asad je Iranu omogućio pristup teritorijama pod sirijskom kontrolom.⁶ Iran je iskoristio ovu novostečenu poziciju da širi ideologiju Iranske revolucije među šiitskim stanovništvom i naoružava borce protiv Izraela.⁷ Na taj način, Sirija i Iran uskladili su svoje interese u suprotstavljanju Izraelu, a rezultat njihove koordinisane strategije bilo je stvaranje Hezbolaha. Savezništvo Irana i Sirije je opstalo tokom naredne decenije, a najozbiljniji izazov bio je građanski rat u Siriji tokom koga je i Hezbolah, čedo iransko-sirijskog saveza, imao bitnu ulogu.

Hafeza el-Asada je 2000. godine na mestu predsednika Sirije zamenio njegov sin Bašar el-Asad. Dok je nastavio spoljnu politiku sličnu ocu, njegova unutrašnja politika je naišla na ozbiljne probleme. Mogućnost pada sirijskog režima pojavila se sa masovnim protestima sunitske verske većine 2011. godine protiv el-Asadove autoritarne vlasti.⁸ Nakon što je režim pokušao nasilno da uguši proteste, nestabilna situacija prerasla je u sveopšti građanski rat, koji je proširio nestabilnost u regionu.⁹ Cilj pobunjenika u Arapskom proleću da svrgnu el-Asada i stvore sunitsku vladu izazvao je oprez u Osovini otpora. Postasadska Sirija mogla bi biti antiiranska i antihezbolahovska, stvarajući rupu u komunikacionoj i logističkoj liniji između njih.

Iako je doživela ozbiljne demografske, ekonomske i infrastrukturne gubitke tokom rata, Sirija je ostala deo Osovine, uglavnom zbog toga što su proasadski borci primali obuke od Hezbolaha i finansijsku pomoć Irana.¹⁰ U pojedinim slučajevima, Hezbolah je čak direktno učestvovao u ratu protiv sirijskih pobunjenika, poput preuzimanja grada Al-Kusair.¹¹ Američka vlada je izvestila da je Iran stvorio vojsku od 50.000 vojnika pod nazivom Narodna armija.¹² Tako široka intervencija pokazala je važnost opstanka Bašara el-Asada za Iran, a sam građanski rat se privremeno smirio nakon prekida vatre 2020. godine.

Uloga Sirije u proksi ratovima Irana i Izraela

Tokom rata Izraela i Hezbolaha iz 2006. godine, koji se može smatrati proksi ratom Izraela i Irana, Iran je slao moćno oružje Hezbolahu, poput raketa Zelzal, dok je sirijska teritorija korišćena za isporuke. ¹³ Iako se rat završio bez jasnog pobednika i sa gubicima na obe strane, Hezbolah se pokazao kao snažan suparnik.¹⁴ Bitan ishod rata bio je taj da Iran nije pretrpeo direktnu štetu, dok Izrael jeste. Ovo je samo jedan od primera proksi sukoba ove dve države u kojoj je Sirija imala bitnu ulogu.

Rat u Gazi je takođe pokazao koliko je pozicija Irana olakšana zbog činjenice da je Sirija bila na iranskoj strani. Iako sirijska vlada zbog unutrašnje nestabilnosti nije preduzimala direktne poteze protiv Izraela, ipak je preostala jako važna logistička uloga države. Vojni zvaničnici Irana bili su prisutni u Siriji tokom odvijanja vojnih operacija Izraela u Gazi. Snage Kuds, obaveštajno krilo Iranske revolucionarne garde, imale su u tom trenutku veliki uticaj u Siriji i Libanu što je omogućilo Iranu da održi direktnu vezu sa Hezbolahom. To se koristilo kao pretnja Izraelu u vidu prevremenog otvaranja severnog fronta.

Izrael je svakako odgovorio na sirijsku podršku, budući da je bilo nekoliko primera raketnih napada na teritoriji Sirije od početka rata u Gazi. Ranije tokom rata, zabeleženi su napadi na dva sirijska aerodroma, jedan u Damasku i jedan u Alepu, za koje se navodi da su korišćeni kao vojne baze i rute za iransko oružje namenjeno Hezbolahu. Tokom kasnijeg izraelskog napada na iranski konzulat u Damasku likvidirano je nekoliko visokorangiranih članova snaga Kuds. U periodu nakon intervencije Izraela na jugu Libana, uloga Sirije je ostala nepromenjena, a Izrael je nastavio sa vojnim udarima u Siriji. Jedan od takvih napada bilo je bombardovanje prebivališta Mahera el-Asada, komandanta u sirijskoj vojsci i mlađeg brata Bašala el-Asada. Razlog za to bio je taj što je Maher el-Asad lično predvodio transport iranskog oružja.

Zaključak

Baasistička Sirija, smeštena nadomak Izraela i Libana, je tokom različitih pomenutih sukoba bila korisno oruđe u naporima Irana da naškodi Izraelu i jača sopstvene proksije. Od građanskog rata u Libanu, rata Izraela i Hezbolaha iz 2006. godine i trenutnog sukoba Izraela sa Hamasom i Hezbolahom, Sirija je bila nezaobilazna stanica za Osovinu otpora. Nekadašnji lider Hezbolaha Hasan Nasrala je sa razlogom izjavio da je Sirija „kičma otpora“.¹⁵ Pored ovog geografskog faktora, drugi razlog zašto je Sirija uspela da postane „kičma otpora“ jeste vladavina alavitske dinastije Asad. Napori Irana i Hezbolaha da sačuvaju Bašara el-Asada na vlasti nakon pobune su svakako zaoštrili stav sirijskih Sunita prema Osovini otpora. El-Asadovi zločini nad muslimanskim arapskim stanovništvom su nekada bili kritikovani čak i od strane pojedinaca iz Hezbolaha.¹⁶ Iz tih razloga ne treba očekivati da će nova, sunitska vlada u Siriji biti iole prijateljski nastrojena prema Iranu. Cela Osovina je sada suočena sa logističkom preprekom koja ozbiljno ugrožava njene regionalne ciljeve.

Ovaj nagli izlazak Sirije iz iranske interesne sfere ne mora biti definitivan, s obzirom na krhkost same sirijske države i neizvesnost daljih dešavanja. Iran je povukao visokorangirane pripadnike Revolucionarne garde, ali ne planira tako lako da odustane od Sirije i oslanja se na manje oružane grupe u državi. Svakako, to je otvorilo još jednu bitnu brigu za Iran. Sukob Izraela i Hezbolaha, koji je praktično ostavio šiitsku grupu bez skoro celog rukovodstva, i potonja pobeda sirijskih pobunjenika su dva velika udarca za Iran i njegov status regionalne sile. Dok pobednici u građanskom ratu pažljivim koracima oblikuju postasadovsku Siriju, tek preostaje da se vidi koje će biti konkretne posledice, ali u ovom trenutku je očigledno da one neće biti dobre po Iran.

1. Mariano V. Ospina, David H. Gray and Buies Creek, “Syria, Iran, and Hizballah: A Strategic Alliance”, Global Security Studies, Vol. 5, No. 1, 2014, p. 28. ↩︎
2. Ibidem. ↩︎
3. Rafke Risseeuw, The Syrian-Iranian Nexus: a historical overview of strategic cooperation, Brussels International Center, 2018, p. 5. ↩︎
4. Ibidem. ↩︎
5. Augustus Richard Norton, “The Role of Hezbollah in Lebanese Domestic Politics”, The International Spectator, Vol. 42, No. 4, 2007, p. 476. ↩︎
6. Rafke Risseeuw, The Syrian-Iranian Nexus: a historical overview of strategic cooperation, op. cit., p. 7. ↩︎
7. Mariano V. Ospina, David H. Gray and Buies Creek, „Syria, Iran, and Hizballah: A Strategic Alliance”, op. cit., p. 29. ↩︎
8. Ibidem. ↩︎
9. Ibidem, p. 27. ↩︎
10. Ibidem, p. 32. ↩︎
11. Shahram Akbarzadeh, „Proxy Relations: Iran and Hezbollah“, in: Routledge Handbook of International Relations in the Middle East, Shahram Akbarzadeh (ed.), Routledge, 2019, p. 325. ↩︎
12. Karim Kamel and Patricia M. Lewis. “Don’t shoot the elephant: Middle East stability after the Iranian nuclear deal”, in: Routledge Handbook of International Relations in the Middle East, Shahram Akbarzadeh (ed.), Routledge, 2019, p. 89. ↩︎
13. Susan Khazaeli, “Iran’s Strategy in the Middle East and Mediterranean Region: The Hezbollah Model”, Hybrid Threat Activity in the MENA Region: State and Non-State Actors Seeking Status and Expanding Influence, 2022, p. 76. ↩︎
14. Ibidem. ↩︎
15. Shahram Akbarzadeh, „Proxy Relations: Iran and Hezbollah“, p. 325. ↩︎
16. Mariano V. Ospina, David H. Gray and Buies Creek, „Syria, Iran, and Hizballah: A Strategic Alliance”, op. cit., pp. 33-34. ↩︎